十二因緣 The Twelve Links of Dependent Origination

感謝 香港大學佛學會 Buddhist Studies Society, HKU 的舉辦，讓編輯今天得以遊歷 Tsz Shan Monastery 慈山寺

說起香港大學佛學會，陳家寶醫生是創會主席，他是編輯的師兄。今屆的主席是位醫科生，是編輯的師弟。 陳家寶師兄本身也是 香港普明佛學會的會長。

來到慈山寺，就想看看有沒有機會拜見、認識一下住持 Shih Facheng 法證法師，可惜講解員說法師正在禪堂裡靜修，所以沒有緣份見到法師了。

慈山寺是由香港首富李嘉誠先生出資起建的。李嘉誠先生已經累積了很大的功德了。這是屬於‘為四方僧建造住處’的功德。

佛陀說，這甚至比供養以佛陀為上首的僧團食物、供養佛陀食物的功德還要大。（AN9.20）

佛陀說，功德其實是快樂的同義詞（AN7.62)

李嘉誠先生已經創造了未來無量、長久的幸福感、快樂了

我們隨喜他的大功德🙏

慈山寺內有道門寫著‘不二法門’

是指佛法是不落入二元極端的法門

可以有很多種解釋

其中一種，就是雖然這個世界上有好與壞的分別，但我們不應執著好壞，不要把好壞放在心中而影響到自己的精神健康

另一種解釋，就是佛法不落入常見與斷見之中，而是取其中道--緣起法--而行

常見就是以為有一個恆常不變、叫‘我’的實體在輪迴

斷見就是說‘我’原本在，但死後這個‘我’卻消失了，灰飛煙滅了

佛陀教導的緣起法則，則清楚說明，其實‘我’並不存在。所謂的生命現象，只是透過特定條件性而顯現的現象罷了。

因為一個人有‘無明’--不知道四聖諦

不知道身心就是苦、不讓人滿意的（不知道苦聖諦）

所以產生許多渴求去推動自己繼續投生受苦，不知道渴求就是痛苦的原因（不知道苦集聖諦）

順理成章，也不會想過要熄滅渴愛。不知道渴愛的止息就是痛苦的止息 （不知道苦滅聖諦）

如此，也不會修習八聖道或戒定慧去除去心中的渴求。因為不知道這就是苦滅之道 （不知道苦滅之道聖諦） 【無明】

這個渴求會推動我們的心去掙扎造業---這是‘行’ 【行】

造下的業就會推動我們去投生，產生新一期生命的識 【識】

識一生起，其他精神現象和物質現象也會一併生起--此為‘名色’ 【名色】

身心逐漸成熟，就會發展出六種感官：眼睛、耳朵、鼻子、舌頭、身體、心【六入】

當器官發展成熟，就會接觸外境【觸】，因而生起不同的感受【受】

感受生起後，就會生起渴求--想要這樣，不想要這樣 【愛】

渴求會加深為執取【取】，然後心就會不斷掙扎造業【有】

這些業就會推動我們再次投生。【生】

一出生，就會面臨求不得、愛別離、碰見不喜歡的事物、老、病、死等一切痛苦 【死】

此就是十二因緣了：

無明-->行-->識-->名色-->六入-->觸-->受-->愛-->取-->有-->生-->死

整個過程只是條件的不斷組合和壞滅而已，當中沒有一個‘我’

如果一個人能體證四聖諦，無明就破滅了--他的心體證涅槃了

他的心不會再動蕩起伏、造任何帶來投生的業了

當他死後，身心這個一直在相續的過程就會徹底熄滅

佛陀在《寶經》中這樣說：諸賢寂滅如此燈

Poof~ 身心徹底熄滅了，哪裡都找不到了--既不在天界，也不在人界，也不在畜生界，也不會在鬼界，也不在地獄界

佛陀說，他還在生時天神和人類都看到他，但當他的身體崩解後，天神和人類就不會再看到他了（DN1）

這不是斷滅見，因為沒有‘我’滅去。 這只是一個名叫‘生命’的過程的終結而已

一切都‘涅槃’了 （涅槃在古印度，其實是熄滅的意思）

**English**

Thanks to the Buddhist Studies Society, HKU for organizing the trip, the editor was able to visit Tsz Shan Monastery today.

Speaking of the Buddhist Studies Society of the University of Hong Kong: Dr. Chan Ka-po was its founding chairman and is the editor’s senior brother. The current chair is a medical student and the editor’s junior brother. Dr. Chan is also president of the Hong Kong Po Ming Buddhist Society.

Upon arriving at Tsz Shan Monastery, the editor hoped there might be a chance to pay respects to and meet the abbot, Venerable Shih Facheng. Unfortunately, the guide said the Venerable was in silent retreat in the meditation hall, so there was no opportunity to meet him.

Tsz Shan Monastery was built with funding from Mr. Li Ka-shing, Hong Kong’s richest person. Mr. Li has already accumulated great merit. This belongs to the merit of “building dwellings for the Sangha of the four directions.”

The Buddha said this is even greater than offering food to the Sangha headed by the Buddha, or offering food to the Buddha himself (AN 9.20).

The Buddha also said that merit is in fact a synonym for happiness (AN 7.62). 

Mr. Li Ka-shing has already created immeasurable, long-lasting happiness and well-being for the future. 

We rejoice in his great merit. 🙏

Inside the monastery there is a doorway inscribed “The Non-Dual Dharma Gate.” 

This means the Buddha’s teaching does not fall into dualistic extremes.

There can be many interpretations.

One is that although the world has distinctions of good and bad, we should not cling to good and bad, nor let them occupy the mind and harm our mental health.

Another is that the Dhamma does not fall into eternalism or annihilationism, but follows the Middle Way—the law of dependent origination.

Eternalism is the view that there is a permanent, unchanging entity called “self” that transmigrates. 

Annihilationism is the view that “I” originally existed, but after death this “I” disappears and is utterly gone.

The principle of dependent origination taught by the Buddha makes it clear that there is in fact no “self.” What we call the phenomenon of life is only a phenomenon that appears through specific conditions.

Because a person has *avijjā*—ignorance of the Four Noble Truths— 

not knowing that body and mind are *dukkha*, unsatisfactory (not knowing the Noble Truth of Suffering), 

many cravings arise that drive continued rebirth and suffering, without knowing that craving is the cause of suffering (not knowing the Noble Truth of the Origin of Suffering). 

Naturally, one also does not think of extinguishing craving, not knowing that the cessation of craving is the cessation of suffering (not knowing the Noble Truth of the Cessation of Suffering). 

Thus one does not practise the Noble Eightfold Path, or *sīla*, *samādhi* and *paññā*, to remove craving from the mind, because one does not know that this is the path to the cessation of suffering (not knowing the Noble Truth of the Path). **[Ignorance]**

This craving drives the mind to struggle and make kamma—this is *saṅkhāra*. **[Volitional formations]**

The kamma made then drives rebirth, giving rise to consciousness of a new life. **[Consciousness]** 

Once consciousness arises, other mental and physical phenomena arise together—this is *nāma-rūpa*. **[Name-and-form]**

As body and mind gradually mature, the six sense bases develop: eye, ear, nose, tongue, body and mind. **[Six sense bases]**

When the faculties mature, they contact external objects **[Contact]**, and various feelings arise **[Feeling]**. 

After feeling arises, craving arises—wanting this, not wanting that. **[Craving]** 

Craving deepens into clinging **[Clinging]**, then the mind continually struggles and makes kamma **[Becoming]**. 

That kamma drives rebirth again. **[Birth]** 

Once born, one faces not getting what one wants, separation from what one loves, encountering what one dislikes, ageing, sickness, death and all suffering. **[Death]**

This is the twelvefold chain of dependent origination: 

Ignorance →  Formations → Consciousness → Name-and-form → Six sense bases → Contact → Feeling → Craving → Clinging → Becoming → Birth → Death

The whole process is only the continual combining and breaking up of conditions. There is no “self” in it.

If a person realises the Four Noble Truths, ignorance is destroyed—the mind realises Nibbāna. 

The mind no longer fluctuates or makes any kamma that leads to rebirth.

When that person dies, the process of body and mind that had been continuing comes to complete cessation. 

In the *Ratana Sutta* the Buddha said: “The wise are quenched like this lamp.” 

Poof—body and mind are completely extinguished, found nowhere: not in the heavenly realm, not in the human realm, not in the animal realm, not in the ghost realm, not in hell.

The Buddha said that while he was still alive, gods and humans saw him; but after his body broke up, gods and humans would no longer see him (DN 1).

This is not annihilationism, because no “self” is extinguished. It is only the ending of a process called “life.” 

Everything has “Nibbāna-ed” (in ancient India, *nibbāna* originally meant extinguishing).

---

**ไทย**

ขอขอบคุณสมาคมพุทธศึกษา มหาวิทยาลัยฮ่องกง (Buddhist Studies Society, HKU) ที่จัดทริปครั้งนี้ ทำให้บรรณาธิการได้ไปเยี่ยมชมวัดฉือซานวันนี้

กล่าวถึงสมาคมพุทธศึกษา มหาวิทยาลัยฮ่องกง: แพทย์เฉินเจียเป่าเป็นประธานผู้ก่อตั้ง และเป็นพี่ชายของบรรณาธิการ ประธานรุ่นปัจจุบันเป็นนักศึกษาแพทย์ และเป็นน้องชายของบรรณาธิการ แพทย์เฉินยังเป็นประธานสมาคมพุทธปู่หมิงฮ่องกงด้วย

เมื่อมาถึงวัดฉือซาน บรรณาธิการหวังว่าจะมีโอกาสกราบและพบเจ้าอาวาส พระอาจารย์ฟ่าเจิ้ง เสียดายที่ผู้บรรยายบอกว่าท่านกำลังบำเพ็ญสมาธิเงียบในโถงฌาน จึงไม่มีโอกาสได้พบท่าน

วัดฉือซานสร้างด้วยทุนของนายหลี่เจียเฉิง มหาเศรษฐีอันดับหนึ่งของฮ่องกง ท่านได้สะสมบุญไว้มากแล้ว นี่คือบุญประเภท “สร้างที่พักอาศัยให้สงฆ์ทั้งสี่ทิศ”

พระพุทธเจ้าตรัสว่า บุญนี้ยิ่งใหญ่กว่าแม้การถวายอาหารแก่สงฆ์ที่มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข หรือถวายอาหารแด่พระพุทธเจ้าเอง (อังคุตตรนิกาย ๙.๒๐)

พระพุทธเจ้าตรัสอีกว่า บุญนั้นเป็นคำพ้องของความสุข (อังคุตตรนิกาย ๗.๖๒) 

นายหลี่เจียเฉิงได้สร้างความสุขและความผาสุกอันไม่มีประมาณและยาวนานในอนาคตแล้ว 

เราอนุโมทนาบุญอันยิ่งใหญ่ของท่าน 🙏

ภายในวัดมีประตูจารึกว่า “อทวายธรรมทวาร” 

หมายความว่าคำสอนของพระพุทธเจ้าไม่ตกอยู่ในที่สุดสองขั้วแบบทวินิยม

สามารถอธิบายได้หลายแบบ

แบบหนึ่งคือ แม้โลกจะมีความแตกต่างระหว่างดีกับชั่ว แต่เราไม่ควรยึดติดในดีชั่ว และไม่ควรให้มันครอบครองจิตจนกระทบสุขภาพจิต

อีกแบบหนึ่งคือ พระธรรมไม่ตกอยู่ในสัสสตทิฏฐิหรืออุจเฉททิฏฐิ แต่ดำเนินตามทางสายกลาง คือกฎแห่งปฏิจจสมุปบาท

สัสสตทิฏฐิคือความเห็นว่ามีตัวตนถาวรไม่เปลี่ยนแปลงชื่อว่า “ตัวกู” ที่เวียนว่ายตายเกิด 

อุจเฉททิฏฐิคือความเห็นว่าเดิมมี “ตัวกู” แต่เมื่อตายแล้ว “ตัวกู” นี้หายไปมลายสิ้น

หลักปฏิจจสมุปบาทที่พระพุทธเจ้าทรงสอนชี้ชัดว่า จริง ๆ แล้วไม่มี “ตัวตน” สิ่งที่เรียกว่าปรากฏการณ์ของชีวิตเป็นเพียงปรากฏการณ์ที่เกิดจากเงื่อนไขเฉพาะเท่านั้น

เพราะบุคคลมีอวิชชา คือไม่รู้สัจจะสี่ 

ไม่รู้ว่ากายใจคือทุกข์ ไม่น่าพอใจ (ไม่รู้ทุกขสัจ) 

จึงเกิดตัณหาหลายอย่างผลักดันให้เกิดอีกและทุกข์ต่อไป โดยไม่รู้ว่าตัณหาคือเหตุแห่งทุกข์ (ไม่รู้สมุทยสัจ) 

ดังนั้นจึงไม่คิดจะดับตัณหา ไม่รู้ว่าความดับตัณหาคือความดับทุกข์ (ไม่รู้นิโรธสัจ) 

จึงไม่ปฏิบัติมรรคมีองค์แปด หรือศีล สมาธิ ปัญญา เพื่อกำจัดตัณหาในใจ เพราะไม่รู้ว่านี่คือทางดับทุกข์ (ไม่รู้มรรคสัจ) **[อวิชชา]**

ตัณหานี้ผลักดันจิตให้ดิ้นรนสร้างกรรม นี่คือสังขาร **[สังขาร]**

กรรมที่สร้างแล้วผลักดันให้เกิด เกิดวิญญาณของชีวิตใหม่ **[วิญญาณ]** 

เมื่อวิญญาณเกิดขึ้น ปรากฏการณ์ทางจิตและทางวัตถุอื่นก็เกิดขึ้นพร้อมกัน นี่คือนามรูป **[นามรูป]**

เมื่อกายใจค่อย ๆ เจริญ จะเกิดอายตนะหก คือตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ **[สฬายตนะ]**

เมื่ออินทรีย์เจริญแล้ว จะกระทบอารมณ์ภายนอก **[ผัสสะ]** จึงเกิดเวทนาต่าง ๆ **[เวทนา]** 

เมื่อเวทนาเกิด ตัณหาก็เกิด คืออยากอย่างนี้ ไม่อยากอย่างนั้น **[ตัณหา]** 

ตัณหาลึกขึ้นเป็นอุปาทาน **[อุปาทาน]** แล้วจิตก็ดิ้นรนสร้างกรรมต่อไป **[ภพ]** 

กรรมนั้นผลักดันให้เกิดอีก **[ชาติ]** 

เมื่อเกิดแล้วก็เผชิญความไม่ได้สิ่งที่อยาก พลัดพรากจากสิ่งที่รัก พบสิ่งที่ไม่ชอบ แก่ เจ็บ ตาย และทุกข์ทั้งปวง **[มรณะ]**

นี่คือปฏิจจสมุปบาทสิบสองข้อ: 

อวิชชา → สังขาร → วิญญาณ → นามรูป → สฬายตนะ → ผัสสะ → เวทนา → ตัณหา → อุปาทาน → ภพ → ชาติ → มรณะ

กระบวนการทั้งหมดเป็นเพียงการรวมตัวและสลายตัวของปัจจัยอย่างต่อเนื่อง ไม่มี “ตัวตน” อยู่ในนั้น

หากบุคคลรู้แจ้งสัจจะสี่ อวิชชาก็พังทลาย จิตประจักษ์นิพพาน 

จิตจะไม่หวั่นไหวหรือสร้างกรรมใดที่นำไปสู่การเกิดอีก

เมื่อบุคคลนั้นตาย กระบวนการสืบต่อของกายใจจะดับสิ้นโดยสมบูรณ์ 

ในรัตนสูตร พระพุทธเจ้าตรัสว่า “บัณฑิตทั้งหลายดับแล้วดุจประทีปนี้” 

พู๊บ กายใจดับสิ้น หาไม่พบในที่ใด ไม่ในเทวโลก ไม่ในมนุษยโลก ไม่ในเดรัจฉาน ไม่ในเปรต ไม่ในนรก

พระพุทธเจ้าตรัสว่า ขณะที่พระองค์ยังมีชีวิต เทวดาและมนุษย์เห็นพระองค์ แต่เมื่อร่างกายแตกดับแล้ว เทวดาและมนุษย์จะไม่เห็นพระองค์อีก (ทีฆนิกาย ๑)

นี่ไม่ใช่อุจเฉททิฏฐิ เพราะไม่มี “ตัวตน” ที่ดับไป เป็นเพียงการสิ้นสุดของกระบวนการที่เรียกว่า “ชีวิต” 

ทุกอย่าง “นิพพาน” แล้ว (ในอินเดียโบราณ คำว่านิพพานเดิมหมายถึงการดับ)

---

**Tiếng Việt**

Cảm ơn Hội Phật học Đại học Hồng Kông (Buddhist Studies Society, HKU) đã tổ chức chuyến đi, giúp biên tập viên hôm nay được thăm chùa Từ Sơn.

Nói về Hội Phật học Đại học Hồng Kông: bác sĩ Trần Gia Bảo là chủ tịch sáng lập, là sư huynh của biên tập viên. Chủ tịch khóa này là sinh viên y khoa, là sư đệ của biên tập viên. Bác sĩ Trần cũng là hội trưởng Hội Phật học Phổ Minh Hồng Kông.

Khi đến chùa Từ Sơn, biên tập viên hy vọng có cơ hội đảnh lễ và gặp trụ trì Thích Pháp Chứng. Tiếc rằng hướng dẫn viên nói pháp sư đang tịnh tu im lặng trong thiền đường, nên không có cơ hội gặp ngài.

Chùa Từ Sơn được xây bằng vốn của ông Lý Gia Thành, người giàu nhất Hồng Kông. Ông Lý đã tích được công đức rất lớn. Đây thuộc công đức “xây chỗ ở cho Tăng chúng bốn phương”.

Đức Phật dạy rằng công đức này thậm chí lớn hơn cúng dường thức ăn cho Tăng đoàn do chính Đức Phật đứng đầu, hay cúng dường thức ăn cho Đức Phật (AN 9.20).

Đức Phật cũng dạy rằng công đức thực ra là từ đồng nghĩa với hạnh phúc (AN 7.62). 

Ông Lý Gia Thành đã tạo ra hạnh phúc và sự an lạc vô lượng, lâu dài cho tương lai. 

Chúng ta tùy hỷ đại công đức của ông. 🙏

Trong chùa có cửa đề “Bất nhị pháp môn”. 

Nghĩa là lời dạy của Đức Phật không rơi vào các cực đoan nhị nguyên.

Có nhiều cách giải thích.

Một cách là: dù thế gian có phân biệt tốt xấu, ta không nên chấp tốt xấu, cũng đừng để chúng chiếm lấy tâm và hại sức khỏe tinh thần.

Cách khác là: Giáo pháp không rơi vào thường kiến hay đoạn kiến, mà đi theo Trung đạo—lý duyên khởi.

Thường kiến là quan điểm cho rằng có một thực thể thường hằng, không đổi gọi là “ngã” đang luân hồi. 

Đoạn kiến là quan điểm cho rằng “tôi” vốn có, nhưng sau khi chết “tôi” ấy biến mất, tan sạch.

Nguyên lý duyên khởi Đức Phật dạy chỉ rõ: thực ra không có “ngã”. Điều ta gọi là hiện tượng sự sống chỉ là hiện tượng xuất hiện nhờ những điều kiện cụ thể.

Vì con người có *avijjā*—vô minh đối với Tứ Thánh Đế— 

không biết thân tâm chính là *dukkha*, không thỏa mãn (không biết Khổ Thánh Đế), 

nên sinh nhiều khao khát thúc đẩy tái sinh và khổ tiếp tục, mà không biết khao khát chính là nguyên nhân của khổ (không biết Tập Thánh Đế). 

Do đó cũng không nghĩ đến việc dập tắt ái, không biết sự chấm dứt ái chính là sự chấm dứt khổ (không biết Diệt Thánh Đế). 

Vậy nên không tu Bát Thánh Đạo, hay *sīla*, *samādhi* và *paññā*, để trừ khao khát trong tâm, vì không biết đó chính là đạo diệt khổ (không biết Đạo Thánh Đế). **[Vô minh]**

Khao khát ấy thúc đẩy tâm tranh đấu tạo nghiệp—đây là *saṅkhāra*. **[Hành]**

Nghiệp đã tạo rồi thúc đẩy tái sinh, sinh ra thức của một đời sống mới. **[Thức]** 

Thức vừa khởi, các hiện tượng tinh thần và vật chất khác cũng khởi cùng—đây là *nāma-rūpa*. **[Danh sắc]**

Khi thân tâm dần chín muồi, sáu căn phát triển: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý. **[Lục nhập]**

Khi các căn chín muồi, chúng xúc đối cảnh bên ngoài **[Xúc]**, và các thọ khác nhau khởi lên **[Thọ]**. 

Thọ khởi rồi thì ái khởi—muốn thế này, không muốn thế kia. **[Ái]** 

Ái sâu thêm thành thủ **[Thủ]**, rồi tâm không ngừng tranh đấu tạo nghiệp **[Hữu]**. 

Nghiệp ấy thúc đẩy tái sinh lần nữa. **[Sinh]** 

Một khi sinh ra liền đối mặt không được điều muốn, xa lìa điều yêu, gặp điều không thích, già, bệnh, chết và mọi khổ. **[Tử]**

Đây là chuỗi mười hai duyên khởi: 

Vô minh → Hành → Thức → Danh sắc → Lục nhập → Xúc → Thọ → Ái → Thủ → Hữu → Sinh → Tử

Toàn bộ tiến trình chỉ là sự kết hợp và tan rã không ngừng của các điều kiện. Không có “ngã” trong đó.

Nếu một người chứng ngộ Tứ Thánh Đế, vô minh bị phá hủy—tâm chứng Niết-bàn. 

Tâm không còn dao động hay tạo bất kỳ nghiệp nào đưa đến tái sinh.

Khi người ấy chết, tiến trình thân tâm vốn đang tương tục sẽ diệt hẳn. 

Trong *Kinh Châu Báu* (*Ratana Sutta*), Đức Phật nói: “Bậc trí tịch diệt như ngọn đèn này.” 

Poof—thân tâm diệt sạch, chẳng tìm thấy đâu: không ở cõi trời, không ở cõi người, không ở súc sinh, không ở ngạ quỷ, không ở địa ngục.

Đức Phật nói khi Ngài còn sống, chư thiên và loài người đều thấy Ngài; nhưng khi thân tan rã, chư thiên và loài người sẽ không còn thấy Ngài nữa (DN 1).

Đây không phải đoạn kiến, vì không có “ngã” bị diệt. Đây chỉ là sự kết thúc của một tiến trình gọi là “sự sống”. 

Tất cả đều đã “Niết-bàn” (ở Ấn Độ cổ, *nibbāna* vốn có nghĩa là dập tắt).

an image cred. to HKUBSS

十二因緣看似複雜，其實不難理解

緣起以無明開始。什麼是無明？其實就是無知的意思

我們誤以為身心是讓人滿意的，是‘我’和‘我的’；所以不斷掙扎著在心上、語言上、行為上做些東西去滿足這副身心，讓自己快樂，遠離痛苦

那個誤解就是無明，那個掙扎就是‘行’

這些造作，就會帶來影響力，推動我們的心--這個覺知者--在今生完結時繼續延續下去產生新的生命。這顆心就是‘識’

心一生起在胚胎時，就會感知到和繼續產生物質元素，連帶感受、認知、意志一起生起；此時新一期生命的五蘊身心具足

心以外的其他四蘊就是‘名（精神現象）和色（物質現象）’

隨著不斷發育，眼睛、耳朵、鼻子、舌頭、身體、心等器官開始頻繁接觸感官目標（觸）

隨之產生痛苦的感受、快樂的感受、和中捨的感受（受）

接著會產生渴求，想要享受感官欲樂、想成為些什麼，不想成為些什麼（渴愛）

渴求加深，就會變為強烈的執著：執著感官欲樂、執著見解、執著處事方式、執著自我（取）

接著心就會為了滿足自我而去掙扎，創造出一般的善惡境界、色界禪那的境界、無色界禪那的境界（有）

這些心的境界會遺下業力，推動我們死後再次出生（生）

出生後怎樣？當然要遭受老、病、死和種種痛苦啦！

如果想破除這個不斷延續下去的輪迴鏈

就要破除無明，完全明白四聖諦：

這副身心根本不讓人滿意，我們要明白這個道理

所以不值得渴求掙扎去滿足它，製造無窮的痛苦；而應斬斷它

渴愛的止息就是痛苦的止息，應體證它

而為了止息痛苦，應修習八聖道

當我們圓滿體證四聖諦，就能斬斷不斷帶來痛苦的輪迴

**The Twelve Links of Dependent Origination may seem complex, but they’re actually not difficult to understand.**  

Dependent Origination begins with **ignorance (avijjā)**. What is ignorance? It simply means **not knowing**.  

We mistakenly believe that this body and mind are satisfactory, that they are "me" or "mine." So we constantly struggle—mentally, verbally, and physically—to do things to please this body and mind, seeking happiness and avoiding suffering.  

That **misunderstanding** is ignorance (avijjā), and that **struggle** is **volitional formations (saṅkhāra)**.  

These formations create **karmic momentum**, which propels our **consciousness (viññāṇa)**—the knowing mind—to continue after death, leading to a new existence.

When the mind arises in a new embryo, it begins to perceive and generate **material elements (rūpa)**, along with **feeling (vedanā), perception (saññā), and volitional formations (saṅkhārā)**—thus forming the **five aggregates (pañcakkhandha)** of a new life.  

The other four aggregates (besides consciousness) are **mentality (nāma) and materiality (rūpa)**.  

As the body develops, the **six sense bases (āyatana)**—eyes, ears, nose, tongue, body, and mind—begin to frequently contact sensory objects (**contact, phassa**).  

This leads to **feelings (vedanā)**: painful, pleasant, or neutral.  

Then arises **craving (taṇhā)**: the desire for sensual pleasures, the desire to become something, or the desire to avoid something.  

When craving deepens, it becomes **clinging (upādāna)**: clinging to sensual pleasures, clinging to views, clinging to modes of behavior , and clinging to a sense of self.  

Next, the mind struggles to fulfill these desires, creating **karmic existence (bhava)**—whether in the sense realm, the form realm (jhānic states), or the formless realm.  

These mental states leave behind **karmic traces**, driving us to be **reborn (jāti)** after death.  

And once born, what happens? Of course, we must endure **aging, sickness, death, and all kinds of suffering!**  

If we want to break this endless cycle of rebirth,  

we must **destroy ignorance** by fully understanding the **Four Noble Truths**:  

1. This body and mind are **inherently unsatisfactory**—we must realize this truth.  

2. Therefore, it’s **not worth craving or struggling** to satisfy them, creating endless suffering. Instead, we must **cut it off**.  

3. The **cessation of craving** is the **cessation of suffering**—this must be realized.  

4. To end suffering, we must **practice the Noble Eightfold Path**.  

When we fully realize the Four Noble Truths, we can **sever the cycle of suffering** once and for all.  

悉達多太子，他悟道成佛的那個晚上，

在傍晚的時候憶起自己的過去生，過去世，他想知道生命的源頭在哪裡。他就不停地追溯，然後穿透了許多個時間的場合，發現根本沒有什麼，根本找不到源頭。而且發現，真正存在的是，那個全都是苦啊。有的只是無常，有的只是苦，有的只是無法掌控的事物。他憶念起宿命通。他有正念有智慧，看到了實相，看到了三相。

而我們這一代人，煩惱習氣很強。有的人憶念起宿命通，就憶念起：這個是我的老公，這個是我的兒子，我的老婆。那個是我的，那個是我的。原本憶念起宿命通之後，應該看到的是空的。悉達多太子看到了。而我們如果有宿命通的話，有的只是擁有，成為。說我是這位國王。有很多有宿命通都號稱自己是xxx 王，不知道為什麼那麼多。這樣的事情有什麼值得相信呢？那全都是想像。

悉達多太子他的波羅蜜滿了，來到了八定。他的心保持中立，不停地去宿命通。所以那個時候是事實。但如果那個時候有煩惱習氣的話，沒有真的入定的話，沒有把煩惱習氣壓制下來的話。然後每一次都是隨順煩惱的宿命通，別相信它。如果能夠憶念起非常久非常久的事情，便會發現輪迴裡面根本沒有什麼。生了之後苦，苦了之後死去，死了之後再次出生。就不斷這樣輪迴。他找不到源頭

他就繼續往未來看。過去已經看過了，那就往未來看。從過去依然找不到結果，他就往未來看，要怎樣才不用再出生？他往未來看。這個眾生死了之後往這個地方投生；那個眾生死了之後往那個地方投生。然後那是半夜的時候。這個世間所有的眾生都在生死輪迴當中。這裡苦，去那個地方投生，還是苦啊。所以他就停止了去尋找。

最後一刻，他活在了當下。

往過去追溯，他找不到答案

往未來去看，他死了之後去哪裡，也找不到答案，說為什麼可以不苦

到最後一刻，他回來看自己；不往過去，不往未來；活在當下

去看當下的境界，為什麼會有苦？

有苦，是因為有生，有出生。因為他已經看到每一次出生都是苦

為什麼他會出生？他就去看，找那個根源，為什麼會出生。那是因為有十二緣起的‘有’。這個‘有’， 並不是指某一個世界，這一界，那一道的。最重要的那個‘有’ ， 就是‘生有’ ，就是內在的那個‘有’。我們的心一直在小的‘有’裡面，日日夜夜不停地在輪迴。比如說，心處在那個‘有’ 裡面，心就會在那個地方有‘苦’。它看到有苦，是因為心粘著於‘有’。

他進一步去探究，這個‘有’源自於哪裡？‘有’源自於慾望執取。因為心有慾望，心有執著，心就會生起‘有’，心就會開始掙扎。比如說有慾望，想有快樂，心就會開始掙扎。想不苦，心也會掙扎。這個心掙扎，心造作，這個就是十二緣起裡面的‘有‘。

他進一步去探究，為什麼會有慾望，為什麼會有想要呢？慾望是什麼時候生起的？慾望是不是一直在生起，是不是一直都有的？並不是一直都有。慾望緊隨著感受而來的。苦的感覺，樂的感覺，不苦不樂的感覺。一旦接觸到境界，這個觸緣受。一旦眼耳鼻舌身意，接觸到境界，接觸到喜歡的境界，有了快樂，就會生起想要，希望快樂久一點。一旦這個快樂消失了，又希望這個快樂捲土從來。沒有的希望有。這個稱之為慾望。已經有的希望那待得久一點，這個稱之為‘有愛‘。一旦接觸到不喜歡的感受，就會生起’無有愛‘ ，希望它消失，希望它滅去。無論是想有，想讓它待著，還是想讓它消失，心全部都會掙扎。它看事實。事實就在當下，不停地去看，不停地去觀察。

感受源自於哪裡？有感受，有慾望，有執著，有‘有‘，就是心開始掙扎。有’生‘， 就是抓取眼耳鼻舌身意，一抓取起來就會馬上有了苦。

觸，源自於什麼？源自於我們有眼睛，有畫面，有光線。足夠可以讓我們看到光線。我們有意識，有興趣要去看，有意願要去看。眼睛睜開，然後我們有興趣要看畫面，就會看不到。比如說我們睜開眼睛，我們的心不斷走神，亂七八糟的，有什麼東西在我們眼睛裡面走過了，我們也看不到，就是那樣過去了。因為沒有興趣要去知道，沒有那個意願去看。所以非常多的因緣，讓我們有觸。

他去探究，非常多的因緣，有的只是色法跟名法。光線，只是色法。我們看到的影像，這個顏色，其實也是色，色法。這個眼神經也是色法，也有名法，那就是心，是生起在眼根的心。有這個意願。因此，有觸，是因為仰賴於色法，仰賴於名法而已。他進一步去探究，他原來應該去找說，前世是哪一個樣子，那一世是什麼樣子的，他不要。他去看當下，這個苦是怎樣出現的。他不斷地去找，探究那個根源，就看到源自於識，心跳進去，然後這個名法色法才會呈現。這個無法透過思維，要去打坐，讓心集中下來，集中得很深，讓它進入到有分心。心從有分心退出來的時候，要感知那個境界的時候，有念不停緊隨著去觀察跟體會，這個地方它會自行照見，就仰賴於訓練。我們的心，讓自己的心非常地成熟。比如說，這個心沉入有分心的時候，我們的感知全部都滅掉了，稍微有一點動盪的時候，從有分心退出來的時候，那個感知就會先感知到心，感知到意門，就是感知名法。然後一旦感知到名法，就會感知到有心，有念頭感覺生起，那之後呢，感知就進一步去擴散，類似於光。第一階段的光讓我們看得到心，看得到念頭，看得到感覺；然後這個光明就進一步擴散，可以看到包裹心中的殼，這個身體就像一個洞穴，是心待在裡面。然後從名法開始擴散，擴散到身體，然後進一步往外擴散，外面就呈現了。

這個經典有沒有，隆波不知道。但隆波修行了，就會看到這些，然後就向大家作分享。那為什麼識會生起？這個很細膩了。悉達多太子他發現，因為有行，行緣識，有造作。為什麼會有造作？因為有這個無明，因為無明才會有行。因為沒有徹見名法，色法，五蘊；所以就會生起掙扎。有時候造作好，有時候造作壞，有時候造作空。每一次生起造作，識蘊，就是心就會生起，這個投生心就會生起。

投生心生起的時候，有了心，就會有了眾生，就會有生命出現。這個跟法律是不一樣的。法律說，作為一個人，什麼時間出生的，分娩出來沒有死，是活著的，那個才能夠稱之為人。如果誰讓這個死掉了，就稱之為殺人。如果去做墮胎，法律不能稱為殺人了。但跟法不一樣。法一旦有了投生心，父母的精蟲跟卵蟲融合，然後生起了投生心，那個已經稱之為有生命了。因此這個去墮胎，副作用在法律方面還不是太嚴重，但是在法方面呢，那已經稱之為在殺生了，已經稱之為殺人了。知道他是活著的，需要他死掉，而且動手去做，最後他死了，這個殺生的因素已經符合了，那個惡業是很重的。所以大家一定要小心。假如一不小心懷孕了，要去想辦法解決問題，不要墮胎。如果墮胎的話，警察不知道沒有什麼錯的，即便是錯的話，也不至於來到刻意的殺生那個程度。但在法方面，是到了這個程度的，所以大家一定要小心。

生命的起點就是因為有了這個投生心，已經進去抓這個色法。因為父母的精蟲跟卵蟲結合，這個生命已經出現了。悉達多太子進一步去探究為什麼會在這個地方投生，投生的最終結果，就是因為無明，因為沒有徹見。如果修行去到清除無明，就會生起明，知道了實相。這個名法跟色法是什麼？ 名法跟色法是苦，不是別的什麼。因此名色生起，就是苦生起了。

名色住，其實就是苦住。

名色滅掉，其實就是苦滅掉

所以他就能總結出：

除了苦，沒有什麼生；

除了苦，沒有什麼住；

除了苦，沒有什麼滅

如果我們能夠明白這一點，我們能夠清除無明：色法不是我，色法本身就是苦。 名法不是我，名法本身就是苦。如果修行沒有來到極點的話，就看不見。比如說我們看到色法，是時苦時樂的，一會兒苦，一會兒樂。如果能夠清除無明的話，就會發現只有苦的多與少，而沒有苦與樂。

所有的色法只是苦，有的只是多與少

名法，也就是感覺念頭，所有的感知，我們就會感覺到，我們的心一會兒苦，一會兒樂，一會兒舒服，一會兒鬱悶，我們就會這樣照見，包括三果的阿那含也是會這樣照見的。但是如果多多地去照見心的實相，包括心本身也是苦，有的只是苦的多與少。跟這個身體也是一樣的

在我們看到身體本身就是苦，有的只是苦的多與少，心就會放下身體，就來到三果阿那含的境界

在智慧已經徹見了心就是苦，有的只是苦的多與少，心就會放下心。苦的終點就在這裡，能夠清除無明了，知道了苦的實相。這個身這個心本身就是苦，有的只是苦的多與少；沒有樂跟苦

悉達多太子一旦照見到這個地方，他就證悟成為正等正覺的佛陀了，就悟道成佛了

---隆波帕默

<25：05

https://www.youtube.com/watch?app=desktop&v=R4K2Fu2tN4A&list=PLNFPO1g9Ma2dQ4pCvVY17XOnSh2R_eAY6&index=17